Әлемдегі пандемиялар тарихы

Жаңа мақаланы оқыңыз Әлемдегі пандемиялар тарихы
69  733 қаралу саны

Эпидемия мен пандемия сөзі қай тілде айтылса да, олар қайғы-қасірет пен өлімге әкелетінін көп адам жақсы біледі. Адамзат тарихының өн  бойында әртүрлі инфекциялар орасан зор зиян келтіргенін ұмыту қиын. Инфекциялар тұтас бір халықтарды жойып, көптеген адамдардың өмірін қиғаны тарихта қара әріптермен жазулы тұр. Пандемияның шығыны тіпті соғыстардың құрбандарынан да көп болғаны – басы ашық шындық.

Ежелгі адамдар әрдайым әр түрлі ауруларға, қоршаған ортада ғана емес, ауыз су мен тағамда да аурудың дамуын қоздыратын микробтарға тап болып отырды. Мерзімді түрде аурудың өршуі бүкіл топтың өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Популяция қалыптаса бастағанда жұқпалы аурулар эпидемияға айналып, адамзатқа қауіп төндіреді.

Эпидемия әдетте бір популяция тобындағы адамдардың санына әсер ететін аурудың таралуы деп аталады (мысалы, облыс немесе қала ішінде). Аурудың таралуы үлкен аумақты қамтыған жағдайда эпидемия пандемияға ұласады.

Соңғы 125 жыл ішінде адамзат төрт ауыр пандемияны бастан өткерді: 1889-1890 жылдардағы пандемия, 1918-1920 жылғы «испан тұмауы» деп аталатын тұмау пандемиясы, 1957-1959 жылдардағы «Азия тұмауы» пандемиясы және 1968-1969 жылдардағы «Гонконг тұмауы» пандемиясы. Нәтижесінде 20 миллионнан астам адам 1918-1920 жылдары әлемді шарпыған «испан тұмауы» пандемиясының құрбаны болды, ал 1957-1959 жылдардағы «Азия тұмауы» 70 мыңға жуық адамның өмірін қиды.

Дереккөз сілтемесі: Visualcapitalist.com

ХХ ғасырда миллиондаған адамдардың өмірін қиған үш пандемия болды. Олардың әрқайсысына вирустың жаңа штаммының пайда болуы себеп болды.

Адам бұрын-соңды кездеспеген жаңа бактериялар және микробтармен тығыз байланыста бола отырып жаңа аумақтарды игерді. Азық-түлікті үйде  сақтау тышқандар мен егеуқұйрықтардың осында келуіне жағдай жасап, олар одан да көп микробтар әкелді. Адамдар құдықтар мен каналдарды сала бастады, соның нәтижесінде тоғандарда масалар мен масалар өмір сүретін орта  пайда болды.

Соның нәтижесінде адамдарға өлім қаупін төндіретін көптеген жұқпалы аурулар пайда болып, ол бүкіл әлемге таралды. Әлемдегі ең жаман індеттің бірі – шешек. Американдық континентті игерген еуропалықтар өздерімен бірге иммунитеті жоқ жергілікті тұрғындарға көптеген инфекциялар әкелді.

Бұл инфекциялардың ішіндегі ең қауіптілерінің бірі мыңдаған жылдар бойы адамдарға тараған шешек ауруы болды. Олардың кейбір түрлері  өлім деңгейін 30 пайызға жеткізді. 1796 жылы ғалымдар шешекке қарсы вакцина жасады, бірақ соған қарамастан инфекция одан әрі таралды. Шешек эпидемиясы өткен ғасырда да байқалды, 1967 жылы одан өлген адамның саны екі миллионнан асты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жаппай егу туралы шешім қабылдады. Осылайша, 1977 жылы осы инфекцияны жұқтырудың соңғы жағдайы тіркелді.

«Ашдодтағы оба» кескіндеме. Тарихшы суретші Никола Пуссин

1918 жылы бүкіл әлемді тағы бір өлім эпидемиясы шарпыды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғында шамамен 37 миллион адам қайтыс болған еді. Бірақ бұнымен бәрі де біте қойған жоқ – қазіргі уақытта испан тұмауы немесе «испанка» деп аталатын жаңа инфекциялық ауру сол кезде пайда болды. Шындығында оның қалай аталатыны маңызды емес, ең жаманы, ол ауру сол жылы бірнеше айдың ішінде 20 миллион адамның өмірін қиды. Қазірдің өзінде көптеген сарапшылар «испанканы» ең жаман індет қана емес, сонымен бірге тарихта бұрын-соңды болмаған пандемия деп санайды.

Aix-les-Baines американдық далалық аурухана, Франция, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде. Дереккөз сілтемесі

Бұл әдеттегі тұмау вирусы ғана емес, адам ағзасы толығымен дайын болмаған жаңа штамм еді. Кейбір ғалымдардың болжамдары бойынша бұл вирус Америкада пайда болды және бұл елде 8 миллион адам қаза болғандықтан «испанка» деп аталған.

Азық-түлік пен соғыс аяқталғаннан кейін әскери қызметшілерді жаппай тасымалдауға байланысты вирус пандемияға айналып, басқа елдер мен құрлықтарға таралып кетті. Бір жыл ішінде «испан тұмауының» эпидемиясы жойылды, себебі вирус зиянсыз түрге айналды. Көптеген қазір өмір сүріп жатқан адамдарда сол кездегі пандемиядан аман қалған туыстарынан мұра болып  сақталған осы вирусқа қарсы иммунитет әлі күнге дейін бар.

Адамзат үшін бірдей қауіпті тиф вирусы әлемдегі ең жойқын аурудың бірі болды. Адамдар ғасырлар бойы бұл аурумен ауырды, мыңдаған адамдар оның құрбаны болды. Тиф әскерилердің арасында жиі болды, сондықтан да бұл ауру «әскери безгек» деп те аталады. 1618-1648 жылдары 30 жылдық соғыс кезінде оба мен іш сүзегі індеттері аштықпен бірге 10 миллионнан астам адамның өмірін қиды.

Тифтің індеті бүкіл әлем тарихының барысына  әсер еткен жағдайлар болды. 1489 жылы Гранаданы қоршау кезінде Испанияның әскерлерінде аурудың өршуі болды. Бір ай ішінде іш сүзегі 17 мың сарбаздың өмірін қиды. Ал бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польша, Ресей және Румынияда бірнеше миллион адам іш сүзегінен қайтыс болды. Қазіргі әлемде санитарлық жағдай мен емдеу әдістерінің жақсаруына байланысты іш сүзегінің даму ықтималдығы нөлге жуық. Сонымен қатар, іш сүзегі вакцинасының пайда болуы дамыған елдерде ауруды жоюға көмектесті. Алайда, кей уақыттарда бұл аурудың өршуі Азия, Африка және Оңтүстік Америкада байқалып қалады.

Қара өлім деп аталатын індет те бұрынғы кезде адамзатты әбігерге салған. Оба індеті немесе Қара індет (Қара өлім) – адамзат тарихыныӊ еӊ сұмдық пандемияларыныӊ бірі. Тарихшылардыӊ жобалап есептеуі бойынша 134653 жылдары Еуропада оба індеттіӊ кесірінен 75 тен 200 миллионға дейін адам қайтыс болған. Қазіргі заманныӊ ғылымдары обадан қайтыс болған адамдардыӊ ДНК-сын зерттеген кезде аурудыӊ қоздырғышы Yersinia Pestis бактериясы болып табылды.

Ғалымдардыӊ болжамы бойынша қара індет Орта Азияныӊ шөлейт жерлерінде басталып, Ұлы Жібек жолымен Қырымға 1343 жылы жеткен. Қырымнан Еуропаға сауда кемелердіӊ «тұрақты тұрғыны» кеме егеуқұйрықтарымен, дәлірек айтсақ егеуқұйрықтыӊ үстіндегі шығыс бүргелерімен бірге Еуропаныӊ жағалауларында тараған. Пандемияыӊ салдарынан Еуропаныӊ тарихына зор әсер еткен көптеген діни, әлеуметтік және экономикалық күйзелістер туған.

Бұл оқиғадан оӊалу үшін Еуропа халықтарына 150 жылдай қажет болды. Пандемия тағы бірнеше рет қайталанған: еӊ ірілері 1361 жылы («Екінші оба») және 1369 жылы («Үшінші оба»). Қара індеттіӊ кесірінен Жерорта теӊізініӊ жағалаулары мен Еуропада халықтарыныӊ 30-60 пайызы мерт болған, яғни 14 ғасырда дүниежүзіндегі адам саны осы пандемиядан кейін 450 миллионнан 350-375 миллионға дейін азайған. Пандемия сол кезеӊніӊ медицинасыныӊ әлсіздігін көрсетті.

Европа халықтарыныӊ санасында, психологиясы мен мәдениетінде, экономикасында, тіпті халқыныӊ гендік құрамында өшірілмес із қалдырды.

Бір таңданарлығы, оба әлі де егеуқұйрықтар мекендейтін кедей жерлерде өмір сүре алады. Қазіргі заманғы медицинаның жетістіктерінің арқасында ауруды ерте сатысында емдеуге болады, сондықтан оның өлімге әкелетін ықтималдығы аз болуы мүмкін.

Егер қазіргі заманғы індет туралы айтатын болсақ, онда соңғы бірнеше онжылдықта пайда болған көптеген аурулар адамдарға өлім қаупін төндірмеді. Олардың кейбіреулерінің (атап айтқанда, тұмау) таралуын адамдар арасындағы байланыстарды шектеу арқылы оқшаулауға болады.

Эбола вирусы географиялық тұрғыдан шектеулі және әлемнің басқа елдеріне онша қауіпті емес. SARS-те жаңа ғаламдық індетке айналуға барлық мүмкіндік бар. Бұл ауру құс тұмауы деген атпен жақсы танымал, өйткені біраз уақыт бұрын құстарға тән бұл ауру қарапайым адам тұмауына ұқсас А тұмауы вирусының штаммдарының біреуінен туындаған деп есептелген.

Оның таралуындағы басты рөл қоныс аударатын құстарға, әсіресе Қиыр Шығыс пен Қытай арасында саяхат жасайтындарға тиесілі. Бүгінгі таңда құс тұмауының 15 түрі белгілі, бірақ олардың тек бірі – H5N1 – адамдар үшін қауіпті. Бұл вирусты жұқтырудың алғашқы жағдайы 1997 жылы Гонконгта тіркелді, ал 2003-2004 жылдары Азияның 8 мемлекетіне құс тұмауы эпидемиясы таралды, бір жылдан кейін вирус Ресей мен Түркияда пайда болды.

Құс тұмауының вирусы алғаш XX ғасырдың басында Италияда анықталған және ұзақ уақыт бойы адамдар үшін қауіпсіз деп есептелінген. Құс тұмауының вирустары жабайы және үй құстарында, жылқыларда, шошқаларда кездеседі. Жабайы құстар (әсіресе суда жүзетін үйрекқазаққу және т. б.) әдетте құс тұмауымен ауырмайды, бірақ індеттің таралу көздері болып табылады.

Үй құстарды құс тұмауына шалдыққан жағдайда ауру жасырын түрде өтіп, құстардың өліміне соқтырады. Құс тұмауының вирусын адамдардың алғаш жұқтыруы 1997 жылы Гонконгта тіркелген. Онда құс тұмауы вирусының Н5N1 түрімен 18 адам науқастанып, алтауы қайтыс болған. 2003 жылы құс тұмауы Вьетнамда, Камбоджада, Қытайда, Индонезияда, Лаоста, Пәкістанда, Кореяда, Таиландта, Тайвань мен Жапонияда тараған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, 2003 жылдан бері құс тұмауымен 100 адам сырқаттанған, олардың жартысының көбі өлген.

Ресми деректер бойынша, 2005 жылдың 7 айында әлемде құс тұмауына шалдыққан 67 адам тіркелген, аталған кеселге негізінен 25 жасқа дейінгі жастар шалдыққан, ол кеселге шалдыққандардың 70% құрайды. Оның ішінде 25 адам өлген. Осы уақытқа дейін вирустың адамнан адамға жұғуы анықталмаған. Сырқаттанғандардың бәрі ауруды құстардан жұқтырған.

Вирустың мутациялық өзгерістерге ұшырауына байланысты оның вирулентігі күшейген. Құс тұмауының вирусының таралуы жабайы құстардың көктемге және күзге ұшу бағытына байланысты. Қазақстан Республикасының 24 ауданы, оның ішінде Оңтістік Қазақстан облысының Шардара, Мақтарал, Сарыағаш және Арал аудандары суда жүзетін құстардың күзге ұшу жолында орналасқан.

Осы аудандарда құс тұмауы вирусының таралуы қаупі жоғары. Құс тұмауына шалдыққан науқаста байқалатын белгілер кәдімгі тұмаудың белгілеріне ұқсас. Үйреншікті зертханалық тексерулермен вирус Н5N1 штаммы анықталмайды, сондықтан дұрыс нақтама кеш қойылуы мүмкін. Нақтама қойылғанға дейінгі аралықта ауру асқынып, геморрагиялық пневмония, өкпе-жүрек жеткіліксіздігі, өкпенің қабынуы, энцефалопатия белгіліері байқалады.

1997-1999 жылдардағы індеттерден кейін құс тұмауына қарсы вакциналар дайындала басталды, олар клиникалық сынақтардан өтуде. Ем шаралары жүргізілген кезде құс тұмауын емдеуде кәдімгі адам тұмауына қарсы дәрі-дәрмектер жақсы нәтиже берген.

Құс тұмауы вирусының «амантадин» және «ремантадин»-ге сезімталдығы анықталған. Оған қосымша «санамивир» және «озельтамивир» дәрілерінің құс тұмауын емдеуде тиімділігі өте жоғары. Бүгінгі күнде Қазақстан Республикасында құс тұмауының таралуының алдын алу үшін іс-шаралар жүргізілуде.

Құс фермаларында ветеринарлық қадағалау, залалсыздандыру талаптары күшейтілген, құс тұмауына күдікті 5000 құс өртелінді. Шетелдерден және құс тұмауы тіркелген аудандардан құс өнімдерін тасымалдауға тыйым салынған. Жеке шаруашылықта үй құстарын күтуде арнайы киім, тұмылдырық кию, оларды күнделікте залалсыздандыру, құс тұмауына күдікті, ауырған құстарды басқаларынан жеке оқшаулап, мал дәрігеріне хабарлау, өлген құстарды өртеу, мұздатылған құс өнімдерін асқа пайдаланғанда гигиеналық және аспапты талаптарды қатаң орындау қажет.

2004 жылы шошқаларда құс тұмауы вирусы анықталды. Ғалымдар құс пен адамның тұмау вирусының араласуы нәтижесінде жаңа, өлімге әкелетін вирустың пайда болуына әкелетін мутация пайда болды деген болжам жасады. Олардың арасындағы генетикалық алмасудың нәтижесінде миллиондаған адамның өмірін алып кететін дүниежүзілік пандемия пайда болуы мүмкін және тұмаудың жаңа штамына иммунитет жоқ. Сонымен қатар, ғалымдардың пікірінше, жаңа вирустың өлімі 50 пайызға жетуі мүмкін.

2009 жылдың сәуір-мамыр айларында Мексика мен Америка Құрама Штаттарында тұмау вирусының жаңа штаммының өршуі байқалды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және АҚШ ауруларды бақылау және алдын-алу орталықтары бұл жаңа штаммға қатты алаңдаушылық білдірді, өйткені оның адамнан адамға ауысу мүмкіндігі бар еді, Мексикада өлім-жітім деңгейі жоғары болды, сонымен бірге бұл штамм тұмау пандемиясына айналуы мүмкін болатын. 29 сәуірде шұғыл жиналыста ДДҰ пандемия қаупін 4-тен 5 баллға дейін қосты.

2009 жылғы 27 тамыздағы жағдай бойынша әлемнің 140-тан астам аймағында A / H1N1 жұқпасының шамамен 255716 жағдайы және 2627 өлім тіркелді. Жалпы, бұл тұмау ауруы классикалық сценарий бойынша жалғасады, асқынулар мен өлімнің жиілігі (көбінесе пневмонияға байланысты) маусымдық тұмаудың орташа деңгейінен аспайды.

Қазіргі уақытта тұмаудың бұл штаммын қалай атауға болатындығы туралы даулар бар. Сонымен, 2009 жылдың 27 сәуірінде «шошқа тұмауы» «Калифорния 04/2009» деп аталды, 30 сәуірде шошқа өндірушілері «шошқа тұмауын» «мексикалық» деп өзгертуге шақырды, анық ғылыми емес атау әлі ойлап табылған жоқ. Бесінші қауіп деңгейі 2009 жылдың сәуір айының соңында жарияланды: бұл деңгей вирустың адамнан адамға бір аймақта кемінде екі елде таралуымен сипатталды.

2009 жылғы 11 маусымда ДДҰ шошқа тұмауының пандемиясын 40 жылдағы алғашқы пандемия деп жариялады. Сол күні оған қауіптің алтыншы дәрежесі тағайындалды. ДДҰ-ның қауіптілік деңгейі вирустың патогенділігін сипаттамайды (яғни. аурудың адам өміріне қауіптілігі), бірақ оның таралу қабілетін көрсетеді. Осылайша, адамнан адамға берілетін кез-келген тұмау қауіптің алтыншы деңгейіне жетеді.

1980 жылдардың аяғынан бастап Ұлыбританияда 179 000-нан астам ірі қара малда сиыр ауруы анықталды. Сондай-ақ, ауру Ирландия, Франция, Португалия, Швейцария, Испания, Германиядағы жүздеген сиырлардан табылды. Оқшауланған жағдайлар басқа елдерде тіркеледі. Эпизоотияға малдың етін тамақтандыру және «жұқтырған» жануарлардың, атап айтқанда қойдың қалдықтарынан жасалынған сүйек тамағы себеп болған деп пайымдалады. Крюцфельдт-Якоб ауруының жаңа нұсқасынан екі жүзден астам адам қайтыс болды  (2009 жылдың ақпан айындағы жағдай).

Эбола ауруы  (EVD) немесе  Эбола геморрагикалық безгегі – эболавирус себепші болатын  адамдар мен приматтардың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін қызба (безгек).

Әдетте диарея, құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады. Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиға ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген. Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді.

Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ. Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидрацилялық терапия және ағзаға керекті қоректерді құю пайдаланылады. Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады.

Эбола ауруы алғаш рет Судан (қазіргі Оңтүстік Судан) мен  Конгода тіркелген.

Коронавирус ауруының пандемиясы 2019 жылы желтоқсан айының ортасында орталық Қытайда орналасқан Хубэй провинциясына кіретін Ухань қаласының Хуанань жануар мен теңіз өнімдері базарында болған тұрғындары түсініксіз пневмонияға шалдыққаны анықталған кезден басталды.

Осыдан кейін Қытай ғалымдары коронавирустың жаңа түрін анықтады. Оның генетикалық құрылымы ауыр жіті респираторлы синдромды (атипті пневмония деген атаумен танымал) қоздыратын SARS-CoV вирусына 70% ұқсайтыны белгілі болды. Осылайша олар карта құрып, жаңа вирустың генетикалық құрылымын анықтады.

Адам ауа-райы мен климаттан бастап әлемнің түкпірінде болған оқиғаларға дейін көптеген факторларға тәуелді. Алайда, нң қуаныштысы, адамның ішкі күштері сыртқы жағынан әрекет ететін күштерге тең. Әйтпесе, адам әлдеқашан өмір сүруді тоқтатар еді.

Автор Шархан Қазығұл 1956 жылы туған. Аудандық және республикалық төрт газетте бас редактор болған. ҚР Президенті, ҚР Премьер-министрінің және ҚМГ баспасөз қызметтерінде жұмыс істеген.

Фото автора Шархан Қазығұл

Барлық қазақстандықтардың өзара қол ұшын беруіне арналған сайт: Qoldasy.kz

Кнопка домой
Бөлісіңіз